HANNAANKA CADAALADDA PUNTLAND ( Gar Eexo Iyo Jahli Gaamuray)

Ilaahay baa mahad oo dhan u sugnaatay, naxariis iyo nabad-gelyana korkiisa ha ahaato Nebigiisa Muxammad kaas oo nasoo gaarsiiyey Diin xaq ah dadkana kukala xukumi jirey si cadaalad ah oo aan eexasho lahayn.

Intaas kadib, waxaan bishii naga dhamaatay ee Nofeembar iyo tan hadda socota ee Diseembar indhaha ku hayey xukunno badan oo ka dhacayey deegaanada Puntland, kuwaas oo intooda badan dadkii lagu riday lagu xukumayey dil Toogasho ah oo aan wax Racfaan ah lahayn. Waxaa intaas dheer in dadka la xukumayey ahaayeen dad rayid (Shacab) ah cidda xukumaysana tahay sida uu sheegayo ninka xukunka ku dhawaaqaya  maxkamad ciidan.

Inta aanan gudaha u gelin mowduuca waxaan jeclahay inaan marka hore is waydiino dhowr su’aalood oo gogol dhig unoqonaya mowduuca aan ka hadli doono. Maxkamadaha ciidamdu yey xukumaan?

Maxay tahay  shaqada maxkamadda ciidanku?

Sida adduunka intiisa badan laysku raacsan yahay maxkamadaha ciidanku waa kuwa u gaar ah laguna xukumo dadka xubnaha ka ah ciidamada waddan ama meel iyadu iskeed isku maamusha. Maxkamadaha noocaas ah waxaa loogu tala galay inay go’aamo ka gaarto gabood fallada iyo dembiyada ay galaan askarta qaarkeed.

Haddaba iyada oo taasi jirto ayaan wadamada qaarkood ku arkaynaa maxkamadayn dad shacab ah oo dambiyadooda lagu qaadayo maxkamad ciidan, waxaana inta badan dambi kuqaadistaas faraha kula jira kuwa ka taliya goobaha falalkan ka dhacaya.

Gobolada puntland, inta aan ogahay hannaanka caddaladdu waa iska yara roonaa oo inta badan go’aanada la xiriira dilka iyo wixii lamid ah waxaa go’aan ka gaari jiray odayaasha  dhaqanka iyadoo aysan meesha ka maqnayn  ku kala baxa sharciga Islaamka. Waqtigii Cadde Muuse xilka madaxtinimada hayey ayaan xasuustaa shaqaaqo yar oo magaalada Gaalkacyo ka dhacday taas oo Madaxwayne Cadde fara geliyey heshiis odayaal beeleedyo ku gaareen inaan la dilin askari dilay nin ay ciidanka kawada tirsanaayeen, taas badelkeedna waxay oday dhaqameedkii ku heshiiyeen inay Mag kala qaataan, arrintaas oo madaxwayne Cadde ku qanciwaayey damcayna in ciidan uu watay xoog xukun qisaas ah ugu fuliyaan askarigii dilka geystay, waxaase dhacday in ciidan beeleed xoog kula soo baxay wiilkii Cadde rabay inuu khaarijiyo.

 Si kasta hanoqotee, isbeddel xooggan ayaa ka dhacay sanadihii ugu danbeeyey hannaanka caddaalada ee gobaladaas. Laga soo bilaabo waqtigii madaxwaynaha uu noqday madaxwayne Faroole, waxaa gebi ahaanba meesha ka baxday awooddii odayaal dhaqameedka, waxaana inta badan xukunadii dhici jirey ahaayeen kuwa siyaasadaysan oo dowlaadda Faroole madaxda ka ahaa faraha kula jirtay. Sanadahaas aan soo sheegnay waxaa dhacay xukunno aad u xanuun badnaa taas oo la oran karo warqaddii wax lagu xukumayey waxaa toos looga soo qoray xafiiskii madaxwaynihii waqtigaas. Sagaal dhallinyaro oo badankoodu ahaayeen dhalinyaro jaamacadeed; kuwaas oo ama dhammayn rabay jaamacadda ama waqti kooban u harsanaa. Xukunkaas wuxuu daba jiitamayey in ka badan labo sano iyadoo markii dhallinyaradaas wax danbi ah oo cad lagu waayey uu xeer ilaaliyihii toos ugu sheegay eheladii dhallinyarada in wiilasha uu haysto madaxwaynaha ilaa uu isagu fasaxana aan lasii deyn Karin. Waxaana subax aroor ah lagu uus duugay dhallintaas aan kasoo sheekaynay. Runtii waa nasiib darro weyn in hannaanka caddaaladu halkaa marayey xilligaas oo maamulka Puntland waqti dheer jirey.

Markii dowladdii C/wali timid, wax badan oo sidaas ah iskama bedelin gartii eexo ee gobolka kajirtay. Gowraca dhallinta soomaaliyeed wuu siyaaday, waxaana xukumada uu rido Gudoomiyaha maxakamadda Ciidamada Qalabka sida ee Shanta gobol intooda badan kujiray kuwa dil ah oo waliba aan racfaan lahayn fulintooduna dhacdo maalmo yar gudahood.

Haddaba caddaalad xumidaas markaan xooriyey waxaan u aanayn karaa dhowrkan qodob oo aan halkaan ku tilmaami doono:

1.       Aqoonta dadka wax xukumaya oo liidata: Intooda badan kuwa dadka xukumaya aqoon sidaas u buuran ma leh, waxaana taas kuu cadaynaya sida ay ugu fududaanayaan xukunno adduunka qaata in ka badan labaataneeyo sano oo dilku ugu horeeyo. Aqoon daridaas waa tan madaxwaynaha hadda jooga maalmo dhawayd ka calaacalayey.

2.       Eedaymaha qofka dilka ku mutaysanayo oo ah Kuwa aad uga Hooseeya Heerkaas: Wuu u socday inuu ku biiro kooxdaas, Cunto ayuu u wday iyo Sahan buu ahaa, waa kuwa Gudoomiyaha aan kor kusoo xusnay dhallinyaro badan oo laga yaabi lahaa inay dalka iyo dadkaba anfacaan nolosha ku seejiyey aakhirana ugu diray. Mar haddii aan qofka lagu soo qaban isagoo gacmaha kula jira fal-Dambiyeed khatar ku ah dalka iyo dadkaba sharci ahaan ma mudna in xukun dil ah uu ku mutaysto waana in sidoo kale waxyaabo badan la xeeriyaa.

3.       Sharciga Islaamka oo Laga Been Sheegayo: Dastuurka Puntland waxaa Faqradiisa ugu horeeya kamid ah IN WAX WALBA OO SHARCIGA ISLAAMKA KA HOR IMAANAYA AY WAX KAMA JIRAAN YIHIIN, iyadoo taas jirto ayaad haddana arkaysaa iyadoo xukunno dil ah loogu ridayo dhallin soomaaliyeed wax aad u yar oo runtii xataa Xabsi sanado ah aan mutaysan

4.       Xukumada Qaarkood oo aad Mooddo Inay Qabyaaladaysan yihiin: Inta badan dhallintii Dilka lagu xukumay dhowrkii bilood ee u danbaysay waxay ahaayeen kuwa aan kasoo jeeddin deegaanada Puntland. Tusaale ahaan xukunkii u danbeeyey ee dhacay 17 Nofeember ee sanadka 2014 lix dhallinyaro ah ee dilka lagu xukumay, hal kamid ah ayaa kasoo jeeday Gobolka Ceyn( reer Buuhoodle intooda badan waayadan danbe maamulka Puntland si bay u diidanaayeen) halka intooda kale Koonfur iyo gobolada Waqooyi ay kasoo kala jeedeen.

Gaba-gabda maqaalkan, waxaan dhammaan dadka waxgaradaka, Aqoonyahanka iyo Culimadaba ugu baaqi lahaa in dulmiyada noocaas ah ee la xiriira caddaalad daradaas aan kasoo sheekaynay uga hor tagaan si wada jir ah oo aan kala har lahayn haddii kalana ciqaabta kasoo degta ay wada saamayndoonto kuwa falay dulmiyada iyo kuwa ka aamusay ee aan ka dhiidhin xummaanta lagu ag samaynayo.

Waxaa Tifaftiray: A/risaaq Cirro